و گل آن جهت قرحه گرده و مثانه شرباً و ضماداً و شاخه‌هاى آن جهت وجع روده و مثانه نافع . و خبازى بستانى را برگ دراز و گل زرد و كوچك‌تر از گل خيار و در پنبه زارها بسيار مىرويد و به بلندى گياه پنبه مىشود تخم آن سياه و دراز شبيه به شونيز و بسيار تلخ و غلاف آن شبيه به كرم و مايل به سبزى . طبيعت آن : در برودت و رطوبت زياده از بستانى و ملين طبع و سينه و رافع خشونت آن و مصفى صوت و مهيج حرارت به سبب لطافت و به جهت تبهاى حاره نافع . مضر معده بارد ، مصلح آن ادويه حاره و تخم آن مسهل قوى اخلاط غليظه و مفتح سده و جهت عرق النساء و آب آن با شكر جهت دفع اخلاط محترقه و ضماد ممضوغ آن جهت تحليل اورام و تسكين درد گزيدن عقرب نافع . مقدار شربت آن : تا دو درهم است . خبز به ضم اول و سكون باى موحده و زاى معجمه به فارسى نان و به تركى چرك و به هندى روتى و به نكريزى بريت نامند . ماهيت آن : از اكثر حبوب ترتيب مىدهند بدين نحو كه هر يك از حبوب را كه مىخواهند آس نموده بيخته خمير كرده پخته تناول مىنمايند و بهترين همه نان گندم فربه رسيده سفيد تازه مغسول است كه ساييده سبوس آن را به قدر اعتدال جدا كرده خمير نموده خوب سرشته و گذاشته باشند تا خمير آن برآمده پس در تنور معتدل طبخ به اعتدال نموده باشند و با شير و روغن كه ترتيب مىدهند آن را شيرمال مىنامند و بهترين همه اقسام است و انواع اين بسيار است و اگر شيرين خواسته باشند شيره شكر و دوشاب نيز ترتيب مىدهند و بر آن زرده تخم مرغ مىمالند براى رونق آن و ابازير مانند كنجد مقشر و رازيانه و نانخواه و زيره بر آن مىپاشند و يا در خمير آن داخل مىنمايند و ليكن غير آبى آن همه بطى الهضم و غليظ است امّا مقوى گرده . طبيعت آن : راجع به طبيعت حبوب مصنوعه از آن است . افعال و خواص آن : نان گرم مسخن و مجفف رطوبات معده و خاييدن آن جهت رفع كندى دندان مؤثر و نان سرد مرطب بدن و تازه آن سريع الانحدار و مسمن بدن و مقوى آن و خشك آن دير هضم و مجفف و اقسام آن مورث تشنگى و با ابازير مذكوره و حلبه و سياهدانه مشهى و دير هضم و مفتح و مجفف و محلل رياح و با خشخاش منوم و قابض و نان فطير و آنچه آرد آن را نرم بيخته و سبوس آن را تمام گرفته باشند دير هضم و مسدد و نفاخ خصوصاً كه با شير و يا با روغن و شيرينى خمير نموده باشند در اكثر امزجه نه كل به خلاف نخاله‌دار آن كه همه را نافع است و نان جو سريع الهضم‌تر از نان برنج و مبرد و قليل الغذا و جهت اسهال و تبهاى حاره كه پى ضعف معده باشد نافع و نفاخ و در مبرودين مورث قولنج ، مصلح آن ماء العسل و مرق گوشت و شكر است و نان برنج سرد بسيار خشك و معطش و مسدد و مقوى بدن و كثير الغذا و جهت اسهال صفراوى و دموى و نيكو كردن رنگ رخسار مؤثر و نان گندم و برنج و جو كه با شكر ترتيب داده باشند بدون روغن سريع الهضم و بهترين اقسام نانها است در بعضى امزجه و نان آرد نخود و باقلى و بلوط و ارزن بطى الهضم و مسدد و قليل الغذا و قابض و با ترشى بغايت مضر ، مصلح آن روغن و شيرينىها است . خبز الحوارى به فتح حاى مهمله و واو و الف و كسر راى مهمله و سكون ياى نسبت ماهيت آن : نانى است كه در گرفتن سبوس آن بسيار مبالغه كرده باشند و گندم آن سفيد باليده باشد كه نان آن سفيد گردد و بهترين اقسام نانها است و حوارى به معنى سفيد است و در روم و فرنگ نان را خوب سفيد مرتب مىنمايند بهتر از جاهاى ديگر . خبز الخشكار به ضم خا و سكون شين معجمتين و فتح كاف و الف و راى مهمله . ماهيت آن : نانى است كه گندم او را ناشسته و سبوس آن را ناگرفته ترتيب مىدهند . افعال و خواص آن : سريع الانحدار و غير مسدد در بعضى امزجه و ملين طبع و مولد خون سوداوى و مضعف بدن و مورث بواسير و جرب و مصلح آن شيرينيها است و روغن و شير تازه دوشيده . خبز السميد به فتح سين مهمله و كسر ميم و سكون ياى مثناة تحتانيه و دال مهمله كه مشهور به نان ميده است نانى است كه در گرفتن سبوس آن مبالغه كرده باشند سريع الانحدار و كثير الغذا و مورث سده جگر و سنگ گرده و مصلح آن انيسون و رازيانه و شكر و سكنجبين بزورى است . خبز الطابق به فتح طاى مهمله و الف و فتح باى موحده و سكون قاف نانى است كه خمير آن فطير باشد و نازك ساخته بر روى طابق آهنى كه معرب تابه فارسى است كه به فارسى ساج نيز نامند پخته باشند قابض و سريع الانحدار و موافق اسهال بواسير است و اين را نان ساجى نيز نامند .